ڕۆشنبیریی سیاسی پ‌د‌ف چاپکردن پۆستی ئەلیکترۆنی
دووشەممە, 17 شوبات 2014 08:09

سه‌كوان ئه‌رگوشی

ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ سه‌ره‌تای گه‌شه‌ی دیموكراسیدان و له‌ هه‌وڵی بنیاتنانی سیسته‌مێكی سیاسیی نوێدان، زۆر جار سیاسه‌ت وەك ته‌ڵه‌كه‌بازی و هونه‌ری خۆده‌ربازكردن له‌ قه‌یرانه‌كان پێناسه‌ ده‌كرێت. ئه‌م كاره‌ش تایبه‌ت ده‌كرێ به‌ ده‌سه‌ڵاتداران و به‌ڕێوه‌به‌رانی وڵاته‌وه‌. له‌م باره‌دا سیاسه‌ت له‌ واتا تایبه‌ت و دروسته‌كه‌ی داده‌ماڵرێت، كه‌ بریتییه‌ له‌ هونه‌ری به‌ڕێوه‌بردنی وڵات و پاراستنی هاوسه‌نگیی هێز له‌ نێوان هاونیشتمانییان و ده‌سه‌ڵاتداراندا و، دانانی سه‌رخان و ژێرخانێكی به‌هێز بۆ وڵات.

بۆ ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنێكی دروستمان هه‌بێت بۆ سیاسه‌ت، ئامانج، ئه‌ركه‌كانی و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی، پێویسته ڕۆشنبیریی سیاسی وه‌‌ك خۆی له‌ناو تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو بكرێته‌وه‌. ڕۆشنبیریی سیاسی بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵیك زانیاری و بووچۆن و ئاراسته‌ به‌رامبه‌ر كاروباری سیاسی و حوكمداری، ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتداری، ئینتما و لایه‌نگیری، شه‌رعییه‌ت و به‌شداریكردن. هه‌روه‌ها بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی گونجاو له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتداران و هاونیشتمانیانی ئاساییدا.

له‌ روانگه‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گه‌نجاوه‌دا، ڕۆشنبیریی سیاسی ده‌بێته‌ پێویستییه‌ك بۆ ده‌سه‌ڵاتداران و هاونیشتمانیان. به‌و مانایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتداران وه‌ك داڕێژه‌ری سیاسه‌تی وڵات، پێویسته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ له‌به‌رچاو بگرن كه‌ سیاسه‌ت بریتی نییه‌ له‌و هێزه‌ی وه‌ك ئامرازێك به‌كاری بهێنن بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ی ژێرده‌سته‌كانیان و درێژه‌دان به‌ مانه‌وه‌ی خۆیان، به‌ڵكو پێویسته‌ سیاسه‌ت ئامرازێك بێت‌ بۆ باشتر به‌ڕێوه‌بردنی وڵات و هێنانی خوشگوزه‌رانی بۆ هاووڵاتییان. به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گونجاوه‌ی له‌ نێوان ئه‌وان و هاووڵاتیاندا هه‌یه‌ و به‌ ئه‌ڵقه‌ی سیاسه‌ت به‌ستراوه‌ته‌وه‌، به‌ره‌وپێش ده‌چێت و مانه‌وه‌شیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا خوازراو ده‌بێت.

به‌ هه‌مان شێوه‌، پێویسته‌ هاووڵاتیان ئاستی ڕۆشنبیریی سیاسییان ئه‌وه‌نده‌ به‌رز بێت، كه‌ بتوانن له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵات و سیاسه‌تدا ئه‌رك و مافه‌كانیان دیاری بكه‌ن و له‌ یه‌كتریان جیابكه‌نه‌وه. هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دا خۆیان به‌ هاوبه‌ش و به‌شداری ئه‌و پرۆسه‌ سیاسییه‌ بزانن، به‌ڵام تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌رك و مافه‌كانیانه‌وه‌ هه‌یه‌‌. واته‌ پێویسته‌ هاووڵاتی هاوكار بێت له‌ بنیاتنانی سیسته‌مێكی سیاسی سه‌ركه‌وتوو بۆ وڵاته‌كه‌ی، نه‌ك تێڕوانینێكی دژبه‌ر و دوژمنكارانه‌ی هه‌بێت به‌رامبه‌ر سیاسییه‌كانی خۆی (كاتێك سیاسییه‌كان به‌ په‌روشه‌وه‌ بن بۆ ئه‌و بنیاتنانه‌).

كه‌واته،‌ ڕۆشنبیریی سیاسی بریتییه‌ له‌ تێگه‌یشتن له‌ كۆی پرۆسه‌ی سیاسی، دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ زاڵبوونی سیاسه‌تی لایه‌نێكی دیاریكراو به‌سه‌ر هه‌سته‌كاندا و، گشتگیركردنی ئه‌و لایه‌نگیرییه‌ به‌ هه‌موو كه‌موكوڕییه‌كانیه‌وه‌ به‌سه‌ر سیاسه‌تی نیشتمانی و حوكمڕانیدا.

ڕۆشنبیریی سیاسی وه‌ك به‌شێك له‌ ڕۆشنبیریی گشتیی كۆمه‌ڵگه،‌ له‌ كومه‌ڵێك ڕۆشنبیریی جیاجیا پێكهاتووه‌ وه‌ك لاوان، ئافره‌تان، ده‌سه‌ڵاتداران، كرێكاران، قوتابیان...هتد ئه‌م هه‌موو چینه‌ جیاوازه‌ به‌ تێڕوانینه‌ جیاوازه‌كانیانه‌وه‌ بۆ سیاسه‌ت، چوارچێوه‌ی ڕۆشنبیریی سیاسی داده‌ڕێژن.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ پێكهاته‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ له‌ گۆڕانی به‌رده‌وام دایه‌، بۆیه‌ روشنبیریی سیاسیش له‌ گۆڕان و جوڵه‌ی به‌رده‌وام دایه‌ و قه‌باره‌ی ئه‌و گۆڕانه‌ش به‌نده‌ له‌سه‌ر قه‌باره‌ی گۆڕانه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ وه‌ك باری ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ئاستی گرنگیدانی ده‌سه‌ڵاتداران به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ڕۆشنبیریی گشتی له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا. هه‌روه‌ها ئایین و ئاینزاكان ڕۆڵێكی گه‌وره‌ ده‌بینن له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرییه‌. ڕه‌نگه‌ هه‌ندێك جار په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و سیاسه‌ت ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز بێت و تێكهه‌ڵكێشی یه‌كتر بكرێن، كه‌ نه‌توانرێت به‌ ئاسانی لێكیان جیا بكه‌یته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌ڵگرانی هزری ئیسلامیی میانڕه‌و په‌یڕه‌وه‌ی ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌ پاڵنه‌ره‌ ئایینییه‌كەوه‌‌ بگه‌ن به‌ ئامانجه‌ سیاسیه‌كانی خۆیان. هه‌ندێك جاریش جیاوازی نێوانیان ئه‌وه‌نده‌ زۆر ده‌بێت وه‌ك دوو هزری ته‌واو دژ به‌یه‌ك ده‌رده‌كه‌ون. له‌م دۆخه‌دا ڕۆشنبیریی سیاسی ئه‌وه‌نده‌ لاواز ده‌بێت وه‌ك هزرێكی نامۆ و قه‌ده‌غه‌كراو باسی لێوه‌ ده‌كرێت.

بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆشنبیرییه‌كی سیاسی پۆخت له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو بكرێته‌وه‌، پێویسته‌ هه‌موو لایه‌نه‌ په‌یوه‌نداره‌كان هه‌وڵی ته‌واوی بۆ بده‌ن، چونكه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی ئه‌و ڕۆشنبیرییه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی كه‌مبوونه‌وه‌ی كه‌لێن و جیاوازییه‌كانی نێوان هاونیشتمانیان و ده‌سه‌ڵاتداران. ئه‌و ئه‌ركه‌ش به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستووی ده‌سه‌ڵاتداران خۆیانه‌وه‌، چونکە خۆیان داڕێژه‌ری سیاسه‌ته‌كانن. لایه‌نه‌ سیاسییه‌ ڕكابه‌ره‌كانیش ڕۆڵێكی كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆشنبیریی سیاسی، ئه‌مه‌ له‌و كاته‌دا به‌دی دێت، كه‌ پێشوه‌بردنی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ببنه‌ ئامانجی سه‌ره‌كیان، نه‌ك ببن به‌ ئامرازێك بۆ به‌دیهێنانی ده‌ستكه‌وته‌كانیان. كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیش وه‌ك چینێكی چالاك و په‌یوه‌نددار به‌ گرفته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و خاوه‌ن فشار بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران، تا ڕاده‌یه‌كی زۆر ده‌توانن كاریگه‌ر بن له‌ گه‌یاندنی ئه‌و بابه‌ته‌.

بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕۆشنبیریی سیاسی به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ده‌بێت هه‌موو تاكێكی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رقاڵی سیاسه‌تكردن بن و به‌ كاری له‌پێشینه‌یان بزانن، به‌ڵكو پێویسته‌ وه‌ك به‌شێك له‌ ڕۆشنبیریی كومه‌ڵگه‌ سه‌یر بكرێت و ببێته‌ ئامرازێك بۆ چاكسازیی ئیداری و به‌ره‌وپێش بردنی دیموكراسییه‌ت. واته‌ ڕۆشنبیریی سیاسی جیا بكرێته‌وه‌ له‌ هزری سیاسی كه‌ بریتیه‌ له‌ ململانێی گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌ لایه‌ن پارته‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌.

زۆر جار ئه‌و ململانێ سیاسییانه‌ ده‌بنه‌ هۆی كاڵبوونه‌وه‌ی ڕۆشنبیریی سیاسی و، سیاسه‌ت وه‌ك په‌تایه‌ك به‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌ ڕێڕه‌وه‌ ڕاسته‌كه‌ی لای ده‌ده‌ن وه‌ك به‌شێك له‌ ڕۆشنبیریی و پێداویستیی تاك و كۆمه‌ڵگه‌، چونكه له‌م باره‌دا‌ ئامانجی سه‌ره‌كیی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان كه‌ كاریگه‌رترین هۆكارن بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆشنبیرییه‌، ده‌سه‌ڵاتی سیاسییه‌.