په‌یوه‌ندیی نه‌وت له‌گه‌ڵ دیموكراسی و كه‌شوهه‌وای سیاسیی وڵاتان* پ‌د‌ف چاپکردن پۆستی ئەلیکترۆنی
دووشەممە, 17 شوبات 2014 08:04

 

و: عه‌زیز عه‌بدولخالق دێڵزی

"

ئه‌گه‌ر هاتوو سیاسه‌تێكی ڕاست و دروست له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی سوودوه‌رگرتن له‌ داهاته‌كانی نه‌وت په‌یڕه‌و بكرێت، ده‌كرێ سوود به‌ گه‌شه‌ی دیموكراسی بگه‌یێنێت. به‌پێی بنه‌مای ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌،‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تانی گه‌شه‌سه‌ندوو، دیموكراتی و ته‌ندروست له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌ڵاتدار بن، ده‌توانن داهاتی نه‌وت بۆ خزمه‌تگوزاریی نه‌ته‌وه‌یی و پێشڤه‌چوونی دیموكراسی به‌كار بێنن.

به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌به‌رچاو بێت، له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ پێشینه‌ی سته‌مكارییان هه‌یه‌، كاتێك نه‌وت به‌و هه‌موو داهاته‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رانه‌که‌یه‌وه‌‌ به‌ ته‌واوی له‌ده‌ست ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌، ده‌وڵه‌ته‌كان بۆ پاراستن و گه‌شه‌پێدانی قازانجی چینایه‌تی و پاراستنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ به‌ شێوازی نادیموكراتی به‌ده‌ستیان هێناوه‌، ناتوانن ته‌ندروست و پشتیوانی دیموكراسی بن."

سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی نێوان نه‌وت و دیموكراسی و شێوه‌ی پێكه‌وه‌ سازانیان، دوو بۆچوونی گشتی هه‌یه‌. بۆچوونی یه‌كه‌م له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌یه،‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو سیاسه‌تێكی ڕاست و دروست له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی سوودوه‌رگرتن له‌ داهاته‌كانی نه‌وت په‌یڕه‌و بكرێت، ده‌كرێ سوود به‌ گه‌شه‌ی دیموكراسی بگه‌یێنێت. به‌پێی بنه‌مای ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌،‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تانی گه‌شه‌سه‌ندوو، دیموكراتی و ته‌ندروست له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌ڵاتدار بن، ده‌توانن داهاتی نه‌وت بۆ خزمه‌تگوزاریی نه‌ته‌وه‌یی و پێشڤه‌چوونی دیموكراسی به‌كار بێنن. له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌، سه‌عید میرتورابی نووسه‌ری كتێبی (نه‌وت، سیاسه‌ت و دیموكراسی) بڕوای وایه،‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و دامه‌زراوانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت و هێزه‌كانی كۆمه‌ڵگه،‌ كه‌ له‌نێو هاوپه‌یمانییه‌كاندا ده‌رده‌كه‌ون به‌ شێوه‌یه‌ك دروست بووبن كه‌ پارێزه‌ری دیموكراسی بن، پیشه‌سازیی نه‌وت و داهاته‌كانی ده‌توانێت سوود به‌ دیموكراسی بگه‌یێنێت.

بۆچوونێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی وڵاتێكی پڕ له‌ نه‌وت، قازانجی زیاده‌ی بۆ خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی چینێكی نوێ و سه‌ربه‌خۆی ئابووری و، ئه‌و چینه‌ نوێه‌ش داوای به‌شێكی ده‌سه‌ڵات ده‌كات و ده‌بێته‌ هێزێك بۆ دروستبوونی دیموكراسی. وا دێته‌به‌رچاو كه‌ گه‌وره‌ترین ڕه‌خنه‌ له‌سه‌ر بۆچوونی یه‌كه‌م ئه‌وه‌بێت كه‌ تێیدا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و خۆشباوه‌ڕانه‌ وای دابنێین، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی وڵاتانی پڕ له‌ نه‌وت له‌ بنه‌ڕه‌تدا دیموكراتی و ته‌ندروست بن. له‌وانه‌یه‌ ئه‌و شێوه‌یه‌ له‌ له‌گه‌ڵ دوو وڵاتی پڕ له‌ نه‌وتی نۆروێژ و مه‌كسیك كه‌ له‌ كاتی دۆزینه‌وه‌ی نه‌وتدا سیسته‌می ده‌سه‌‌ڵاتداریه‌تییان دیموكراتی بووه‌، بگونجێت، به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌به‌رچاو بێت له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ پێشینه‌ی سته‌مكارییان هه‌یه‌، كاتێك نه‌وت به‌و هه‌موو داهاته‌ هه‌ڵخه‌له‌تێنه‌رانه‌که‌یه‌وه‌ به‌ ته‌واوی له‌ده‌ست ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌، ده‌وڵه‌ته‌كان بۆ پاراستن و گه‌شه‌پێدانی قازانجی چینایه‌تی و پاراستنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ به‌ شێوازی نادیموكراتی به‌ده‌ستیان هێناوه‌، ناتوانن ته‌ندروست و پشتیوانی دیموكراسی بن.

له‌ دیدێكی دیكه‌وه‌، له‌ هه‌ندێ بواردا كه‌ داهاتی نه‌وت ده‌بێته‌ باشتركردنی ئاستی ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیری، دیسان ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ی كه‌ بۆ پێشڤه‌چوونی ئه‌و ئاستانه‌ دیاری ده‌كرێن كه‌ له‌ جۆری ده‌وڵه‌تین، له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ره‌و ژێر ده‌بێت. به‌و مانایه‌ی كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی - ڕۆشنبیری و به‌رنامه‌ گه‌شه‌یی كه‌ له‌لایه‌ن حكوومه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار و سته‌مكاره‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێن، ته‌نها وه‌كو كه‌ره‌سته‌یی و ڕاسپار‌ده‌یییه‌ و شتگه‌لێكن كه‌ به‌ دڵی ده‌وڵه‌ت بن، هه‌رچه‌نده‌ له‌گه‌ڵ خواست و داواكارییه‌ ڕاسته‌قینه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی - ڕۆشنبیریی خه‌ڵك و هێزه‌ پێشكه‌وتووه‌كانی وڵات نه‌گونجێت.

بۆچوونی دووه‌م سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی نێوان نه‌وت و دیموكراسی كه‌ وا دێته‌ به‌رچاو، به‌ڵگه‌ی به‌هێزتر و ڕاستییه‌كی زۆرتری هه‌یه‌، له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌یه‌ كه‌ داهاته‌ زۆره‌كانی نه‌وت به‌هۆی میكانیز‌می جۆراوجۆر ده‌بێته‌ هۆی هێواشی یان پێشگرتنی گه‌شه‌ی سیاسی و دیموكراسی. نموونه‌ی به‌رچاوی ئه‌و بابه‌ته‌، بوونی ده‌وڵه‌تی نادیموكراتییه‌‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی هه‌نارده‌كاری نه‌و‌ته‌‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان ده‌ری ده‌خه‌ن،‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌ی سروشتیی ده‌وڵه‌مه‌ندیان نییه‌ به‌تایبه‌تی له‌و چوار ده‌یه‌ی دواییدا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ئه‌و سه‌رچاوانه‌یان هه‌یه‌، پێشڤه‌چوون و گه‌شه‌یه‌كی زۆر زیاتر و خێراتریان هه‌بووه‌.

به‌راوردكردنی بارودۆخی وڵاتانی وه‌كو كۆریای باشوور، مالیزیا و توركیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ نه‌وتێكی زۆریان هه‌یه‌، له‌ ڕابردوو و ئێستاش به‌باشی شاهیدی بۆ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌ده‌ن. له‌ ڕۆژگاری ئێستادا خراپیی نه‌وت بۆ دیموكراسی له‌و بابه‌ته‌ گرینگا‌نه‌یه‌ كه‌ شاره‌زایانی زانستی سیاسه‌ت و ئابووریی سیاسی خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كه‌ن. ئه‌و بۆچوونه‌ پێیوایه‌ كه‌ كاریگه‌ری و میكانیزمه‌گه‌لێك له‌ وڵاتانی هه‌نارده‌كاری نه‌وت دروست ده‌بن، كه‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز ده‌توانێت ڕێگری له‌ دروستبوون و پێشڤه‌چوونی دیموكراسی بكات و ببێته‌ هۆی به‌هێزبوونی سته‌مكاری، به‌تایبه‌تی كاتێك كه‌ نه‌وت ته‌واوی ئابووریی وڵاتێك بێت.

به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی خوێندنه‌وه‌كان و به‌ڵگه‌ی به‌رده‌ست له‌و بواره‌دا، ده‌توانین هۆكار و میكانیزمه‌كانی باسمان كرد، به‌و شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ پێناسه‌ و شی بكه‌ینه‌وه‌.

1- له‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت، ده‌وڵه‌ت به‌هۆی داهاته‌ زۆره‌كانی نه‌وت له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌، هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ خه‌ڵكه‌وه‌ نه‌بووه‌ و هه‌ست به‌ پێویستبوون به‌ خه‌ڵكه‌وه‌ ناكات، بۆیه‌ خۆی به‌ و‌ڵامده‌ر‌ی ئه‌وان نازانێت. به‌ڵام له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ داهاتی ده‌وڵه‌ت زۆربه‌ی پشت به‌ باجه‌، بارودۆخ جیاوازه‌. ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ باج ده‌ده‌ن، داوای خزمه‌تگوزاری له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن و ده‌وڵه‌تیش ده‌بێ سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تیی خه‌رجكردنی باجه‌كان ڕوونكردنه‌وه‌ بدات. له‌ بارودۆخێكی ئه‌وهادا، چۆنیه‌تیی وڵامدانه‌وه‌ی خه‌ڵك ده‌گۆڕدرێت بۆ ئاستی هه‌ڵسه‌نگاندنی كاركردی ده‌وڵه‌ت.

له‌ گفتوگۆی خه‌رجییه‌كانی ده‌وڵه‌تیش، وڵاتانی هه‌نارده‌كاری نه‌وت زۆر به‌ ئاسانی ده‌توانن ئیمتیاز به‌ خه‌ڵك بده‌ن و بیكه‌ن به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی. مایكل ڕاس، مامۆستای زانكۆی كالیفۆڕنیا و لێكۆله‌ره‌وه‌ له‌ بواری مێژووی نه‌وت، هۆی به‌رچاوی سه‌رنه‌كه‌وتنی دیموكراسی له‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت، به‌و شێوه‌یه‌ ده‌خاته‌ ڕوو: "به‌ شیكردنه‌وه‌ی ئامارێك، كرداری ده‌وڵه‌تی ئه‌و وڵاتانانه‌ له‌ ماوه‌ی 50 ساڵی ڕابردوو به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتم، كه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌ پاره‌ی نه‌وت و سه‌رچاوه‌كانی دیكه‌ی سروشتی، پشتیوانیی خه‌ڵك ده‌كڕن، ئیمتیازێكی زۆر به‌ خه‌ڵك ده‌ده‌ن و باجه‌كان له‌ ئاستێكی نزم ڕاده‌گرن و كاتێك خه‌ڵك ئیمتیازێكی زۆریان هه‌بێت و له‌ به‌رامبه‌ریشدا باجێكی كه‌م بده‌ن، سه‌ركرده‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر خه‌ڵكدا ناچاری وه‌ڵامدانه‌وه‌ نابن.

له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و شێوازه‌، تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ سه‌ركرده‌ی وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت پێویستیان به‌ خه‌ڵك و بیروڕای ئه‌وان نه‌بێت، شتێك به‌ناوی دیموكراسی له‌و وڵاتانه‌دا‌ بوونی نابێت و ئه‌گه‌ریش هه‌بێت، شتگه‌لێكه‌ وه‌كو (شانۆیه‌كی دیموكراسی) و له‌ جۆری (دیموكراسیی نه‌وت) ده‌بێت. به‌هۆی داهاتی نه‌وت، ده‌وڵه‌ت پێویستی به‌ باجی خه‌ڵك نابێت و په‌یوه‌ندی ده‌سه‌ڵات و دارایی به‌ شێوه‌یه‌كه‌ كه‌ مۆڵه‌ت به‌ دروستبوون و گه‌شه‌ی بورژوازی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ بنه‌مای سه‌ره‌كیی دیموكراسییه،‌ نادات.

2- كۆنترۆڵی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر نه‌وت و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی وه‌كو سه‌رچاوه‌یه‌كی خواپێداو، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی تاكو حكوومه‌تێكی ده‌سه‌ڵاتدار و چڕ به‌ پێكهاته‌یه‌كی به‌هێز و به‌ربڵاو بێته‌ ئاراوه‌ و، له‌ به‌رامبه‌ریشدا خه‌ڵكانێكی لاواز و به‌گشتی مووچه‌خۆری حكوومه‌ت هه‌یه‌. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ی نه‌وت وه‌كو ڕۆڵی ئاو و ئاوه‌دانی له‌ چاخی كۆن له‌ وڵاتانی بێ ئاوی كیشوه‌ری ئاسیایه‌.

3- داهاته‌ زۆره‌كه‌ی نه‌وت، وا له‌ ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ده‌كات تاكو میكانیزمێكی وه‌كو ڕاگه‌یاندنی ئازاد و دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان له‌ سه‌ر ڕێی خۆیان دوور بخه‌نه‌وه‌. ده‌وڵه‌مه‌ندبوون به‌ نه‌وت هه‌لی به‌هێزكردنی پێكهاته‌ ئه‌منییه‌كان بۆ ڕژێمه‌ زۆرداره‌كان ده‌ڕه‌خسێنێ تاكو نه‌یاره‌كانی خۆی سه‌ركوت بكات. به‌ بۆچوونی مایكل ڕاس، تا ئه‌و كاته‌ی نرخی نه‌وت به‌رزه‌، ئه‌و ڕژێمانه‌ ده‌توانن به‌ به‌كارهێنانی هێز به‌ره‌نگاری ڕۆشنبیربوونی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆیان ببنه‌وه‌. پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ش ڕووده‌دات، به‌و مانایه‌ی كه‌ ڕژێمه‌ زۆرداره‌كان له‌ كاتی دابه‌زینی به‌های نه‌وت لاوازتر ده‌بن. له‌ بارودۆخێكی ئه‌وهادا ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ناچارده‌بن، كه‌ هه‌ندێ ئازادی له‌ مه‌یدانی سیاسیی وڵاتی خۆیاندا بڕه‌خسێنن، تاكو له‌و ڕێگایه‌وه‌ تێچوو و گرفته‌كان كه‌ به‌هۆی قه‌یرانی ئابوورییه‌وه‌ دروست ده‌بن، له‌گه‌ڵ خه‌ڵكدا دابه‌ش بكه‌ن.

ئه‌و ئازادییه‌ ڕێژه‌یییه‌ له‌ ده‌یه‌ی 1990 له‌ چه‌ند وڵاتێكی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌وانه‌ش عه‌ره‌بستانی سعوودی ڕوویدا، كه‌ ڕووبه‌ڕووی داواكاریی خه‌ڵك بۆ چاكسازی بۆوه‌. به ‌بۆچوونی مایكل ڕاس، خۆشه‌ویستیی ده‌وڵه‌ت له‌لای خه‌ڵك له‌ وڵاتانی ڤه‌نزۆئێلا، ڕووسیا و ئێران له‌و چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا به‌هۆی زۆربوونی داهاتی نه‌وت به‌رز بۆته‌وه‌. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ حكوومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ ڕێی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتیان گرتۆته‌ ده‌ست، ئه‌و پاره‌ زۆره‌ی نه‌وت وای لێكردوون تاكو پانتایی كاری دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نی و ڕاگه‌یاندنی ئازاد، كه‌ ناچارن له‌ به‌رامبه‌ریاندا وه‌ڵامده‌ر بن، سنووردار بكه‌ن.

ده‌بێ سه‌رنجی ئه‌وه‌ بده‌ین كه‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت، له‌ بواری پاڵه‌په‌ستۆ خستنه‌سه‌ر و وه‌ڵاوه‌نانی دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان له‌سه‌ر یه‌ك ڕێچكه‌ كار ناكه‌ن و به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتیش بواری ڕۆشنبیری، تێگه‌ییشتن و مێژوویی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ به‌هێزیی و لاوازیی ئه‌و كردارانه‌ كاریگه‌رییان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ هه‌رچه‌نده‌ هۆگۆ چاڤێز سه‌ركۆماری پێنجه‌مین وڵاتی هه‌نارده‌كردنی نه‌وته‌ (ڤه‌نزۆئێلا)ش تاوانبار بوو به‌ كرداری دیكتاتۆریه‌ت له‌و وڵاته‌دا، به‌ڵام هێشتا بارودۆخی ئه‌و وڵاته‌ به‌رامبه‌ر به‌ وڵاتانی دیكه‌ جیاوازی هه‌بوو، بۆ نموونه‌ له‌و وڵاته‌دا، ڕاگه‌یاندنی ئازاد ده‌یتوانی ڕه‌خنه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی چاڤێز بگرێت. تۆڕی ته‌له‌فزیۆنی (گلۆبۆ ڤیژن) كه‌ له‌ زۆربه‌ی به‌رنامه‌كانیدا ڕه‌خنه‌ی له‌ ده‌وڵه‌تی چاڤێز ده‌گرت، یه‌كێك بوو له‌و ڕاگه‌یاندنانه‌.

٤- هۆكارێكی دیكه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌‌و هۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ خاوه‌ن نه‌وتن و ده‌بنه‌ ڕێگر له‌ پێشڤه‌چوونی پێناسه‌ی دیموكراتی له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات، ئه‌ویش به‌هۆی خاونداریه‌تیی نه‌وت و كه‌میی تێچووی به‌رهه‌مهێنان و قازانجێكی زۆر بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌ بارودۆخێكی ئه‌هادا ده‌وڵه‌تی خواپێداو سه‌رچاوه‌كانی داراییی خۆی له‌ داهاتی به‌رهه‌می كۆمه‌ڵگه‌ دابین ناكات، به‌ڵكو پشت به‌ داهاتی فرۆشتنی نه‌وت ده‌به‌ستێت و به‌ پشتبه‌ستن به‌ داهاتی نه‌وت، به‌بێ گوێدان به‌ گرووپه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و حزبه‌كان، په‌ره‌ به‌ به‌رنامه‌كانی خۆی ده‌دات. ئه‌و ده‌ستكراوه‌ییی ده‌وڵه‌ت له‌ دابه‌شكردنی ناڕاسته‌خۆی به‌شێك له‌ داهاتی نه‌وت له‌نێو خه‌ڵكدا (له‌ ڕێی هاوكاری و كه‌مكردنه‌وه‌ی باج) ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی تاكو لاوازییه‌كانی ئابووری و به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ لای خه‌ڵك ئاشكرا و ڕوون نه‌بێت.

ته‌نها پێویسته‌ بێنینه‌ به‌رچاوی خۆمان كه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان پاره‌ی نه‌وت له‌ داهاتی نه‌وت نه‌مێنێت و، له‌و كاته‌دایه‌ كه‌ بێتوانایی به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی ده‌وڵه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار بۆ خه‌ڵك ئاشكرا ده‌بێت و، متمانه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت له‌لای خه‌ڵك نامێنێت.

له‌و كاته‌دایه‌ كه‌ به‌ نه‌مانی پاره‌ی نه‌وت له‌ داهاتی ده‌وڵه‌ت، پاڵه‌په‌ستۆی قه‌یرانی ئابووریی له‌سه‌ر چینی مامناوه‌ند زیاد ده‌بێت و بواری لێپرسینه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نی و چینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ (وه‌كو چینی كرێكار) له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دێته‌ ئاراوه‌، كه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی پێكهێنانی بزووتنه‌وه‌ی مه‌ده‌نی و دیموكراتی.

له‌ ڕاستیدا له‌و چه‌شنه‌‌ سیستمه‌ حكوومییانه‌دا كه‌ ئابوورییه‌كی خواپێداویان هه‌یه‌، قه‌یرانی چینایه‌تی به‌شێوه‌یه‌كی به‌هێز بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام داهاتی نه‌وت و خواپێداوی ڕێگه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌گرێت. له‌ حكوومه‌تێك كه‌ سه‌رمه‌سته‌ به‌ داهاتێكی زۆری نه‌وت، نه‌ ده‌وڵه‌ت پێویستی به‌ هه‌ڵمه‌ت و دانانی به‌رنامه‌یه‌كی ورد و ڕێكوپێك بۆ پێشڤه‌چوونی ئابووری، پیشه‌سازی و... هه‌یه‌ و نه‌ خه‌ڵكیش له‌ لاوازیی به‌رنامه‌ی كاری ئابووری ده‌وڵه‌ت به‌ ئاگاده‌بن. بۆیه‌ هیچ هه‌ل و پێویستییه‌ك بۆ گه‌شتی شاره‌زایان و چاكسازی له‌ ده‌وڵه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار ناڕه‌خسێت و حزبه‌ سه‌ربه‌خۆكان پێكناهێنرێت، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ نرخی نه‌وت دابه‌زینێكی زۆر به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت، كه‌ له‌و كاته‌دا كاردانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ خاوه‌ن نه‌وته‌كان بۆ ئه‌مه‌ پێدانی ئازادییه‌كی ڕێژه‌یی له‌ كه‌شوهه‌وای سیاسیی وڵات ده‌بێت.

فاكته‌ر و میكانیزمه‌كانی سه‌ره‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز ده‌توانێت له‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وت وه‌كو كۆسپێك له‌سه‌ر ڕێگای دیموكراسی و چالاكییه‌ مه‌ده‌نییه‌کان بێت، به‌ڵام له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌و خاڵه‌ پێویسته‌ كه‌ ڕێژه‌ و هێزی ئه‌و كۆسپه‌ و، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كارابوونی ئه‌و كردارانه‌ ده‌توانێت له‌ژێر كاریگه‌ریی كردار و بواره‌كانی دیكه‌ی وه‌كو هه‌ڵکه‌وته‌ی ژئۆپۆله‌تیك، مێژوو و پێشنه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیری ئه‌و وڵاتانه‌ش بێت.

بۆ نموونه‌، له‌ وڵاتێكی وه‌كو نۆروێژ كه‌ وه‌كو به‌شێكی ئه‌ورووپا سه‌رده‌می شۆڕشی پیشه‌سازی و سه‌رمایه‌داری تاقی كردۆته‌وه‌، له‌ كاتی دۆزینه‌وه‌ی نه‌وت ئه‌و وڵاته‌ حكوومه‌تێكی دیموكراتیكی هه‌بووه‌، كێشه‌كه‌ جیاوازی هه‌یه‌، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ بوونی نه‌وت له‌ ده‌وڵه‌تێكی پێشكه‌وتوو و دیموكرات ده‌بێته‌ هۆی پێشڤه‌چوونی پێناسه‌ جۆراوجۆره‌كانی وه‌كو (په‌روه‌رده‌، خۆشگوزه‌رانی و داهاتی گشتی، ته‌ندروستی و به‌شداریی هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان)، ئه‌وه‌ش به‌هۆی بوونی دامه‌زاره‌ چاودێره‌كانی (په‌رڵه‌مانێكی به‌هێز، ڕاگه‌یاندنێكی ئازاد و سیسته‌مێكی دادوه‌ریی سه‌ربه‌خۆ)یه‌، كه‌ ڕێگری له‌ خراپ به‌كارهێنانی داهاتی نه‌وتی وڵات ده‌كات. جیاوازییه‌كی دیكه‌ی نۆروێژ له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌ی خاوه‌ن نه‌وت ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ نه‌وت به‌شێكه‌ له‌ داهاتی ئابووری ئه‌و وڵاته‌ نه‌ك هه‌مووی.

له‌ كاتی ئێستادا گاز و نه‌وت ته‌نها نزیكه‌ی 25% به‌رهه‌می نه‌پاڵێوراوی نێوخۆی ئه‌و وڵاته‌ پێكده‌هێنێت و داهاته‌كانی دیكه‌ی له‌ به‌شه‌ جیاوازه‌كانی دیكه‌ی ئابووریدا دابین ده‌كرێت.

* ئه‌وه‌ی خوێنداریه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ بابه‌تی (دود سياه در چشم دموكراسی - تاثير نفت بر ساخت سياسی کشورهای نفتی چگونه است؟) له‌ نووسینی: محمد حب ‌وطن).

سه‌رچاوه‌:

http://www.mehrnameh.ir/article